2600 jaar scepsis in Doubt: a history

“Twijfel is het begin, niet het eind, van wijsheid”, zei ene George Iles ooit. Een uitspraak die lijkt te kloppen tijdens het lezen van Doubt: a history van Jennifer Michael Hecht. Met dit boek wil dichter, historica en filosofe Hecht laten zien dat religieus scepticisme op een volwaardige eigen traditie kan bogen, waar denkers nog steeds op voortbouwen.

De indrukwekkende reikwijdte van het boek wordt duidelijk in de ondertitel: The great doubters and their legacy of innovation from Socrates and Jesus to Thomas Jefferson and Emily Dickinson. Wat de vele denkers en stromingen in dit boek gemeen hebben, is dat ze heel vocaal waren in het uitdragen van hun afwijkende ideeën. Door kritisch na te denken splitsten ze zich af van de hoofdstroming, de grote massa. Niet zelden leidde dat tot innovatie, zegt Hecht.

Negatieve bijklank
Twijfel
mag dan de juiste vertaling zijn van het woord Doubt in de boektitel, maar scepticisme past hier mijns inziens beter. Twijfel heeft een negatieve bijklank: het roept associaties op met onzekerheid en stuurloosheid, terwijl de denkers in dit boek juist ‘met behulp van de rede overgeleverde ideeën kritisch beschouwen door aan de geldigheid ervan te twijfelen’ – één van de definities van scepticisme.

Het boek laat zien dat, hoewel filosofie, politiek en de wetenschap allemaal doelwitten vormden, het door de millennia heen vooral religie was dat het moest ontgelden. Niet zo vreemd, vind ik, omdat voor de kritische beschouwer de overtuiging van gelovigen niet gelijk op lijkt te gaan met de mate waarin dogma’s stroken met de gedeelde werkelijkheid. De vraag is of je je daaraan moet storen en zo ja, of er reden is om er publiekelijk tegenin te gaan. Aan de 500 pagina’s van het boek te zien dachten velen van wel.

Doubt: A History, van Jennifer Michael Hecht

Gestrooi met quotes
Doubt: a history
is een wonder van encyclopedische kennis, met interessante feiten op elke bladzijde. Hecht begint de geschiedenis van het scepticisme bij de Oude Grieken, en gaat onder andere via de Joden, Grieken en Romeinen naar huidige vormen van ‘ketterij’. We lezen over invloedrijke werken, zoals Cicero’s Over de aard van de goden en de Meditaties van Marcus Aurelius, met zijn menselijke toon en levenslessen.

Hecht strooit kwistig met quotes. Die van de invloedrijke alchemist, dokter en filosoof Abu Bakr Al-Razi (854-925), bijvoorbeeld. Hij stelde onomwonden dat gelovigen voor de gek zijn gehouden door autoriteitsfiguren. Inmiddels verbergen ze zelf de waarheid, omdat “de dagen verstreken en het een gewoonte werd, omdat ze werden misleid door de baarden van de geiten die in het bestuur zitten en hun kelen inspannen om leugens te vertellen, onzinnige mythes en ‘zus-en-zo vertelde ons in de naam van zus-en-zo'”. Latere Arabische biografen negeerden deze harde kritiek op het Islamitische establishment en richtten zich maar op zijn wetenschappelijke prestaties.

Uitgesproken molenaar
Andere twijfelaars waren minder bekend, zoals Menocchio (1532-1599), een molenaar en graanhandelaar uit een klein dorpje, over wie getuigen tijdens zijn blasfemieproces zeiden: “We mogen hem erg graag, maar hij discussieert altijd met met iemand over het geloof puur om het discussiëren – zelfs met de priester.” Hij werd ervan beschuldigd te hebben gezegd dat “God niets meer is dan een korte ademtocht, en wat mensen hem verder inbeelden te zijn.” En: “Het is onmogelijk dat Maria Jezus baarde en maagd bleef.”

Menocchio noemde enkele boeken die hem inspireerden: de Koran, Sir John Mandeville’s Reizen (een reisverslag “over veel verschillende soorten rassen en wetten, dat me erg verontrustte”) en Boccaccio’s Decameron. Uit dat laatste boek haalde hij de gedachte dat christenen, joden en moslims allemaal in variaties van dezelfde god geloven. Hij werd veroordeeld tot jarenlange eenzame opsluiting.

Oerscepticus
Sommige oude denkers formuleerden hun kritische stellingen heel scherp en raak. De erg invloedrijke ‘oerscepticus’ Epicurus (341-270 v.Chr) bijvoorbeeld, wiens woorden ongelovigen vandaag de dag nog geruststellen: “De dood betekent niets voor ons, want wanneer wij er zijn, is de dood er nog niet, en wanneer de dood er is, zijn wij er niet.” Deze en andere uitspraken van hem (zie afbeelding hieronder) doen de ronde op internet en inspireren een nieuwe generatie sceptici.

Of neem de wat latere denker Carneades, die als een van de eersten het teleologische godsbewijs bekritiseerde. Hij merkte daarnaast op dat tijdgenoten soms ideeën en observaties stapelden om voor het bestaan van goden te argumenteren. Bijvoorbeeld: 1) Hoe kwamen we anders hier? 2) De schoonheid van de wereld wijst op intelligentie, en 3) Overal geloven mensen in goden. Op een hoop gegooid lijken deze argumenten heel wat, maar als je ze zoals Carneades een voor een weerlegt, is er geen sprake meer van een schijnbaar samenhangend betoog. Eén van de vele kritische betogen die in het boek voorbijkomen.

Fel en vriendelijk
Scepticisme nam opvallend vaak de vorm aan van atheïsme, blijkt uit Doubt. Zo kwam in het India van 2600 jaar geleden de radicaal-materialistische doctrine Lokâyata op, die onder andere het bestaan van goden, karma, reïncarnatie, een onafhankelijke ziel en een hiernamaals stellig afwees. De aanhangers, Carvaka genaamd, hadden daarnaast felle kritiek op de de geestelijke klasse, de Brahmins; godsdienstige rituelen zouden alleen bestaan om hen in hun onderhoud te voorzien.

Maar het verleden kende ook sceptici die vriendelijker tegenover religie en spiritualiteit stonden en die uit waren op veranderingen binnen een geloofstraditie. “Twijfel maakt deel uit van elke religie. Alle religieuze denkers waren twijfelaars”, vond schrijver Isaac Bashevis Singer, en dat blijkt: onder andere Boeddha, Zen, Jezus, Paulus, de Reformatie en de boeken Job en Prediker komen uitgebreid aan bod.

beroemde sceptische uitspraak van Epicurus, gevonden op internet

Scepsis als verrijking
Hecht behandelt nog veel meer boeiende karakters uit de geschiedenis van het scepticisme, zoals Montaigne, Charron, en Martinau. Helaas kan ik ze hier onmogelijk allemaal beschrijven. De benadering van auteur Hecht is tegelijk plezierig informeel en grondig. Hoewel ze in het afsluitende hoofdstuk ‘The Joy of Doubt’ haar liefde voor scepticisme bezingt en pleit voor een herwaardering van de traditie, blijft ze gedurende het boek behoorlijk objectief. Hecht pleit tegen het gebruik van gemakzuchtige labels als gelovige, agnost en atheïst, omdat die onduidelijk zijn en niet altijd de lading dekken. Ze heeft ongetwijfeld haar eigen voorkeur, maar ziet religie net als scepticisme als een verrijking van de verzamelde kennis van de mensheid, waar iedereen uit kan en mag putten.

Een voorbeeldige humanist dus, deze Hecht. Wel had ik graag haar gedachten over de “innovation” in de ondertitel vernomen. Wat houdt dat in met betrekking tot levensbeschouwelijke ideeën? Waarom is ‘nieuwe wijsheid’ per definitie beter, zoals ze lijkt te beweren?

Conclusie
Doubt: a history
maakt duidelijk dat sommige twijfelaars van vroeger niet altijd even genuanceerd te werk gingen. Daarin lijken ze op de hedendaagse New Atheists, die voorzichtigheid en subtiliteit achterwege laten in hun aanvallen op religie. Is dat erg? Aan de ene kant getuigt het van een zekere minachting voor de dierbare overtuigingen van anderen, die mensen verdeelt. Niet iedereen deelt de opvatting dat over alles te debatteren valt, dat niets heilig is.

Aan de andere kant ben ik blij dat de geschiedenis ‘botte bijlen’ zoals Epicurus, de Carvaka en Richard Dawkins kent. Ze veroorzaken schokgolven, schudden mensen wakker en helpen heersend gedachtegoed aan te passen aan maatschappelijke veranderingen. Ze maken de wereld diverser, veelkleuriger. En wie weet wat er voor moois uit zulke conflicten voortkomt. Je kunt betogen dat we zonder de traditie van scepticisme nu geen wetenschap, democratie of mensenrechten zouden hebben. Maar toch… Richard Dawkins weet dat hij veel gekwetste gelovigen in zijn kielzog achterlaat, maar gaf aan dat voor hem de zoektocht naar de waarheid vóór alles gaat. De vraag is of zijn waarheid, een waarheid, dat waard is.

Share on FacebookTweet about this on TwitterShare on Google+Share on LinkedInPin on PinterestShare on Tumblr
categorie: boek