De wereld op z’n kop

Arme Stuart McArthur. Deze trotse Australiër kon het niet verkroppen dat zijn land op wereldkaarten helemaal in de hoek staat, onderaan nog wel, als verschoppeling onder de naties. Dus tekende hij al op zijn twaalfde zijn eerste ‘gecorrigeerde’ wereldkaart, die uiteindelijk leidde tot McArthur’s Universal Corrective Map of the World, waarop zijn land fier boven het noordelijk halfrond uitprijkt (klik voor groot):

Stuart McArthur's Universal Corrective Map of the World

Traditie van het noorden
McArthurs kaart sloeg aan onder de getergde Aussies en hij verkocht honderdduizenden exemplaren. Da’s natuurlijk niet mis, maar verder doe je als individu weinig tegen decennia van vaste gewoonten. Het noorden is niet toevallig ‘boven’ op wereldkaarten. Voor bewoners van het noordelijk halfrond lijken de sterren in die richting rond de Poolster te draaien, sinds mensenheugenis een handig oriëntatiepunt. De invloedrijke Griekse astronoom en geograaf Ptolemeus besloot in de tweede eeuw v.Chr. dat het noorden synoniem moest zijn aan boven. Volgens historicus Daniel Boorstin mogelijk uit praktische overwegingen, omdat een liggende kaart makkelijker te bestuderen was met alle – tot dan toe – bekende landen rechtsbovenaan. Tja.

Dan zijn er nog de politieke en economische redenen voor de huidige indeling. Kaarten centreren zich op vroegere wereldmacht Groot-Brittannië, in de 19e eeuw de meest logische locatie voor de nulmeridiaan, de lengtegraad die door Greenwich (Londen) loopt en als startpunt van onze tijdsaanduiding dient. In de 20e eeuw zou de VS een voor de hand liggender middelpunt zijn geweest, en Oost-Azië in onze eeuw. De nu populaire indeling heeft nog meer aantrekkelijke eigenschappen: de cultureel innig verbonden gebieden VS, Latijns-Amerika en Europa worden gezellig links gegroepeerd. Verder worden er geen landen doormidden gesneden door de kaartrand. Ten slotte ligt de focus nu heel praktisch op het deel van de aarde dat rijk is aan land. De Grote Oceaan vormt een hinderlijk grote blauwe vlek. De huidige situatie zal dus niet snel veranderen, al kan ik me voorstellen dat China, India of een Aziatisch landenverbond voor het gemak – of uit puur chauvinisme – meer van onderstaande versie gebruik zal maken.

wereldkaart gecentreerd op Azië

Vreemde aarde
Maar terug naar McArthurs aandoenlijke project. Zijn kaart prikkelt de fantasie als je er een poosje naar kijkt. Het is alsof je naar een denkbeeldig landschap kijkt. Een soort Midden-aarde van The Lord of the Rings, of het continent Tamriel van spellenreeks The Elder Scrolls, of de wereld van Game of Thrones. Als je meer met sciencefiction hebt, heeft het wel wat weg van het oude oppervlak van Mars, of een mysterieuze exoplaneet. Opvallend hoe vreemd de aarde lijkt door de welbekende weergave simpelweg om te draaien. Zelfs de licht gewijzigde ‘Aziatische’ kaart zet aan het denken. Een ander leuk voorbeeld van een bevreemdend perspectief is deze kaart, die laat zien dat Nederland een dynamische delta van een veel groter ‘achterland’ is.

Kaarten van het verre verleden van de aarde hebben dezelfde vervreemdende uitwerking. Onze planeet onderging veel metamorfoses dankzij platentektoniek. Zoals iedereen weet bestaat de aardkorst uit platen of schollen die constant in beweging zijn. Dit trage, maar ingrijpende mechanisme vormt continenten en breekt die ook weer op. Geologen proberen de vroegere posities van landmassa’s te reconstrueren. Daarbij maken ze veel gebruik van paleomagnetisme, de wetenschappelijke discipline die de restanten van het vroegere magnetische veld in ijzerhoudend gesteente onderzoekt. IJzerdeeltjes schikken zich namelijk naar dat veld wanneer rotsen gevormd worden. Door de magnetische oriëntatie, ouderdom en samenstelling van het gesteente te bestuderen is te zien waar en wanneer dat gebeurde. Door alle puzzelstukjes samen te voegen, bracht men de dans van de continenten behoorlijk nauwkeurig in kaart.

onherkenbaar: de aarde 430 miljoen jaar geleden

Sprookjesnamen
Fantasy-schrijvers kunnen een puntje zuigen aan de fantasierijk vormgegeven continenten van vroeger. Dat geldt ook voor de namen. Het vooralsnog vroegste continent was Vaalbara, ongeveer 3,6 miljard jaar geleden. Vervolgens was het de beurt aan Ur, Kenorland, Nena, Columbia (of Nuna), Rodinia, Pannotia (of Vendian), Oldredia, Euramerika, Pangea, Laurazië en tenslotte, tot ongeveer 180 miljoen jaar geleden, Gondwana. Dat laatste continent brak op in onder meer Zuid-Amerika en Afrika. Een ander gedeelte bleef in zuidelijker regionen hangen en werd Antarctica en Australië.

Wat ik hiermee wil zeggen: Stuart McArthur mocht dan wel klagen over de positie van zijn land, maar als Moeder Aarde íets anders te werk was gegaan, was Australië nu bedekt met ijs en onbewoonbaar… way, way, waaay Down Under.

Share on FacebookTweet about this on TwitterShare on Google+Share on LinkedInPin on PinterestShare on Tumblr
categorie: weten

3 reacties

  1. Willem

    Ik ben op zoek naar de wereldkaart met de oriëntatie van de grote zee! Weet u waar ik daar aan kan komen?

  2. Harmen Brethouwer

    Een digitale of fysieke variant? In beide gevallen kan het helpen om te zoeken op “pacific-centric map” of “asiacentric map”.

  3. Pingback: Wereldbeeld / wereldkaartjes | erwinklaasse.nl