Herdenk over grenzen heen

Begin deze maand laaide de discussie op: mogen Duitsers en ‘foute Nederlanders’ ook herdacht worden op 4 mei? In Vorden, waar de burgemeester langs de graven van Duitsers wilde lopen, maar ook op nationaal niveau: het gedicht Foute Keuze mocht niet worden voorgedragen tijdens de Dodenherdenking op de Dam. Jammer. Op 4 mei nadenken over de keuzes en het lot van de nazi’s en hun sympathisanten is een goede stap in het reflecteren op de oorlog. Het helpt ons namelijk kritisch te kijken naar misstanden in onze tijd.

Vijand was ons
De belangrijkste les van de Tweede Wereldoorlog is volgens mij dat bijna iedereen in de ban kan raken van een schadelijke ideologie als het nationaalsocialisme. Het is makkelijk om je te laten meeslepen door nationalisme en oorlogsretoriek. De collaborateurs, oorlogsmisdadigers en zwijgende meerderheid waren doorsnee mannen en vrouwen. Ze waren ons. Boeken als Ordinary Men laten pijnlijk duidelijk zien hoe oorlog oude, ‘burgerlijke’ moraal vernietigt en vervangt en zo wrede misdaden mogelijk maakt. Zelfs pacifistische denkers, geoefend in onafhankelijk en kritisch redeneren, lieten zich door de bijna religieuze oorlogskoorts meeslepen en blikten later verbaasd terug op hun tijdelijke verstandsverbijstering.

4 mei - Beatrix en Willem-Alexander leggen een krans op de Dam

Zelfreflectie
Destijds was het het nationaalsocialisme dat velen in Duitsland en elders betoverde; nu beheersen andere denkwijzen onze samenleving. De parlementaire democratie en het kapitalisme, of consumentisme, zijn in de kern natuurlijk minder kwaadaardig, maar sussen ons in slaap, geven de schijn van alomtegenwoordige vrede, vrijheid, welvaart, transparantie en rechtvaardigheid. We stellen geen vragen, net als velen in het Duitsland van 1933 tot 1945. Ondertussen herbergt Nederland 250 wapenfabrikanten en -exporteurs die direct of indirect leveren aan moordzuchtige regimes. We laten inkomensverschillen wereldwijd groeien, bekostigen oorlogen door goedkope grondstoffen uit onrustige gebieden te halen en malen amper om slechte arbeidsomstandigheden en ecologische schade. Tenslotte kiezen we politici die dubieuze oorlogen steun(d)en en het partijbelang laten zegevieren boven de bescherming van zwakkeren en minderheden. Onze nationaliteit, regeringsvorm en het verstrijken van de tijd pleiten ons niet vrij van zelfreflectie. Een boodschap die heel geschikt is om op een nationaal podium als 4 mei te verkondigen.

Stadia van herinneren
Voor hen die oorlogsmisdaden aan den lijve ondervonden of er anderszins persoonlijk bijzonder door geraakt zijn, is zo’n bredere, ‘inclusieve’ bezinning waarschijnlijk te moeilijk. Verdriet, trauma’s en boosheid spelen voor hen een te grote rol. Iets van de wanhoop, redeloosheid en haat van de oorlog blijft kleven en nestelt zich in de volksaard – zie bijvoorbeeld hoe goed de nazi’s het nog steeds doen als bad guys in films. ‘Gemorrel’ aan de focus van de 4 mei-herdenking zal daarom op sommigen overkomen als schoffering van de slachtoffers, of als bagatellisering van de nazi-agressie. Maar als nieuwe generaties opgroeien in een veranderde wereld waarin de Duitsers sympathieke buren zijn, is het op 4 mei nadenken over de rol en motivaties van de toenmalige vijand niet langer een taboe. Van het stadium ‘rouw’ gaan we langzaam over op het stadium ‘reflecteren en lering trekken’. De weerstand van eerder deze maand laat zien dat de overgang voor sommigen te snel gaat.

Na-effect
Wijsheid komt net als empathie vaak met de jaren. Véle jaren na traumatische gebeurtenissen. Oorlog vormt het dieptepunt van die deugden en de effecten werken lang door. De huidige ‘eenzijdige’ herdenking is op te vatten als een na-effect daarvan. De ultieme overwinning op het morele bankroet van oorlog is over te gaan op inleven in de vijand, zelfreflectie en nadenken over de huidige staat van de wereld. Als dat landelijk gebeurt, biedt dat meer mensen de kans meer te leren van de oorlog. Dat betekent niet dat de Nederlandse slachtoffers, of het element rouw, ondergesneeuwd raken. De nadruk moet juist op hun lot liggen, omdat we ons als Nederlanders bij uitstek met hen kunnen identificeren. Hun geschiedenissen zijn extra kostbaar als indrukwekkende illustratie van de gevolgen van verkeerde keuzes van leiders en gewone burgers.

We verschillen niet veel van mensen uit een andere tijd, met een andere nationaliteit en andere ideologie. We zijn allemaal zowel potentiële slachtoffers als daders als het om onrecht gaat. Laten we daarom nationaal aan de hand van de lessen van ’40-’45 naar huidige misstanden kijken.

Share on FacebookTweet about this on TwitterShare on Google+Share on LinkedInPin on PinterestShare on Tumblr
categorie: geest