Het gewapend betonnen plafond

Mannen hebben in de meeste culturen de touwtjes in handen. Soms overduidelijk, of zoals in het ‘progressieve’ Westen, wat subtieler. Vrouwen krijgen ook in Nederland nog altijd een lager salaris dan mannen, zijn ondervertegenwoordigd in topfuncties en hebben regelmatig te maken met ongewenste aandacht en vooroordelen. Het is moeilijk om deze situatie te veranderen. Dat komt omdat vrouwen door media, adverteerders en de entertainmentindustrie ‘klein’ worden gehouden, stelt de documentaire Miss Representation (2011) van Jennifer Siebel Newsom.

Eerst wat cijfers om de huidige situatie mee te illustreren. Eén graadmeter voor de mate waarin vrouwen toegang hebben tot topfuncties in het bedrijfsleven, is hun deelname aan de raad van bestuur (rvb) van grote ondernemingen. Wereldwijd bestaan rvb’s gemiddeld maar voor tien procent uit vrouwen, las ik onlangs op CNN.com. Japan bungelt helemaal onderaan met een vrouwelijke vertegenwoordiging van 1,14%, en Noorwegen doet het nog het best met iets meer dan 36 procent. Nederland is een middenmoter met 13% dames in de top van grote bedrijven.

Soortgelijke cijfers kwamen me al eerder ter ore, maar deden me niet zo veel. Kwestie van tijd, dacht ik, en: vrouwen zullen wel goede redenen hebben om zich niet naar de top werken in bedrijven. Iets met traditionele rollen waar ze bewust voor kiezen. Het is goed mogelijk dat dat allemaal meespeelt. Maar na het zien van de documentaire Miss Representation bij een vertoning bij Hogeschool Inholland Rotterdam eerder dit jaar, vermoed ik dat de ondervertegenwoordiging van vrouwen in hoge functies ook andere, kwalijker oorzaken kent. Ik was aanwezig om een verslag te schrijven voor de website van Inholland, en begon het artikel met een quote die de centrale gedachte van de documentaire vormt: “You can’t be what you can’t see.”

Het kijken van Miss Representation is een enerverende ervaring. In anderhalf uur wordt in sneltreintempo en op indringende wijze de ene na de andere aanwijzing gepresenteerd dat meisjes en vrouwen stelselmatig in een ondergeschikte rol worden geduwd door de media, entertainmentindustrie en adverteerders. Hen wordt wijsgemaakt dat hun waarde in hun lichaam zit, wat hen afleidt van het doel om écht het verschil te maken en bijvoorbeeld leiders te worden. Veel feiten en cijfers in Miss Representation richten zich op misstanden in de VS, maar de overtuigende infographics en voorbeelden maken duidelijk dat we ook in Europa in een enorm mangerichte wereld leven. Veel meisjes en vrouwen vallen hier buiten de boot al het om topbanen en écht grote ambities gaat, of krijgen die boodschap in ieder geval voorgeschoteld.

In de documentaire bevestigen enkele bekende vrouwen dat met voorbeelden uit hun carrière. Oud-minister van Buitenlandse Zaken Condoleezza Rice, politica Nancy Pelosi, journaliste Katie Couric en actrices als Jane Fonda en Geena Davis komen aan het woord, net als diverse wetenschappers en activisten. Vooral de verhalen van de actrices zijn schokkend. Ze reppen over druk om op hun cv te liegen over hun leeftijd, over de aanbeveling een ‘intimiderende’ academische titel te verzwijgen en zelfs min of meer gedwongen plastische chirurgie om hun carrière te rekken. Dat vrouwen te veel op hun uiterlijk worden beoordeeld en na hun vruchtbare leeftijd minder interessant zijn, is ook bij andere beroepsgroepen te zien; een teken aan de wand is dat verreweg de meeste vrouwen op tv en in films twintiger of dertiger zijn. Hoewel de huidige ‘jeugdigheidscultus’ ook op mannen van toepassing is, hebben die te maken met een minder strikte leeftijdsgrens.

Stoorde ik me eerder alleen aan extreme uitingen van seksisme, na het kijken van de documentaire vind ik subtielere dingen niet in de haak. De wanstaltige hiphopvideoclips vol close-ups van schuddende billen kennen we allemaal, maar wat te denken van de manier waarop vrouwen in films worden neergezet? Omdat we tegenwoordig bijna allemaal grootverbruikers zijn van het medium film, zou dat ons moeten interesseren. Regisseur/scenarist/producent Paul Haggis zegt er dit over in de documentaire:

“We zagen in de jaren ’20, ’30 en ’40 veel interessantere karakters op het scherm dan nu. We stonden destijds toe dat vrouwen alle tegenstrijdigheden belichaamden waar een mens uit bestaat. Ze konden de femme-fatale zijn, maar ook de moeder, de verleidster en de heilige. We accepteerden dat. Het waren complexe menselijke wezens. Nu stoppen we mensen graag in hokjes … Als mannen snappen we karakters niet die van ons verschillen, we willen ons niet inleven in die karakters. Vrouwen beangstigen ons, denk ik. We plegen vrouwen niet als menselijke wezens te schrijven, maar als bordkartonnen personages. En dat is jammer.”

Dr. Caroline Heldman, associate lector politicologie bij het Occidental College, vult Haggis aan: “Er is een nieuwe ontwikkeling gaande, waarbij vrouwelijke karakters empowered lijken. Ze dragen het verhaal, ze zijn de actieheld. Maar als je een of twee lagen verwijdert, zie je dat het bij hen niet om hun agency [oftewel: een hoger doel -hb] draait. Ze lijken zelf het initiatief te nemen, maar zijn seksobjecten voor de mannelijke kijker.” Áls ze al ergens voor vechten, legt ze uit, is het meestal de adoratie van een man, of zogenaamd typisch vrouwelijke doelen zoals een gezinsleven.

Heldman noemt dit archetype de ‘fighting fucktoy’. Het simpele feit dat ze doorgaans bloter gekleed zijn en zich seksueel uitdagender gedragen dan hun mannelijke collega’s zegt genoeg – zie ook deze rake parodie op Scarlett Johanssons houding op een promotieafbeelding voor de film The Avengers. Zelfs in kinderfilms dragen vrouwelijke personages net zulke sexy kleding als in R-rated films, merkt actrice Geena Davis op. Voorbeelden die ze noemt zijn Tinkebel en de in een pikante schelpen-beha getooide Ariël de Zeemeermin (waar ondergetekende trouwens toevallig(?) een prepuberale crush op had).

voorbeeld van vrouwonvriendelijke reclame uit de documentaire Miss Representation

Paul Haggis doet even later nog een interessante uitspraak. Hij stelt vast dat mannen in de filmindustrie zich niet genoeg vragen stellen. Ze kopiëren simpelweg de mangerichte wereld waarin ze zijn opgegroeid, zonder zich af te vragen waaróm ze dat doen. Kortom, ze zijn lui. Dat vond ik gek genoeg een prettige opmerking. Tijdens het kijken van de documentaire kreeg ik namelijk onwillekeurig het gevoel dat er een boosaardige, bewuste hetze van mannen tegen vrouwen plaatsvindt. Dat lijkt me sterk; creatieve en intellectuele luiheid en de wens om makkelijk geld te verdienen (‘sex sells’) spelen ongetwijfeld een grote rol.

Niet dat dat minder kwalijk is, natuurlijk; men zou beter moeten weten. Dat geldt ook voor politici, die maar weinig aandacht hebben voor de kwestie, volgens de documentaire omdat zij de media niet tegen zich in het harnas willen jagen. Dat terwijl de afwezigheid van regulering grote gevolgen kan hebben. Jonge mensen hebben ongehinderd toegang tot de meeste uitingen en worden aan hun lot overgelaten bij het interpreteren ervan. Onderzoekers hebben al een verband aangetroffen tussen seksueel getinte computerspellen en videoclips en de acceptatie door mannen van ‘verkrachtingsmythen’ en seksuele intimidatie.

De documentairemakers roepen zowel mannen als vrouwen op recht tegen het huidige mediaklimaat in te gaan. Alleen zo kan een nieuwe generatie met een gezonder beeld van de seksen worden grootgebracht, wat zal leiden tot een betere maatschappelijke positie van vrouwen, zo hopen zij. Immers, zoals de slogan van de film luidt: “You can’t be what you can’t see”. Een waarheid als een koe. Ik verliet het auditorium van Inholland Rotterdam met de overtuiging dat de helft van de wereldbevolking door een groot deel van de adverteerders, media en entertainmentindustrie niet op waarde wordt geschat, met alle gevolgen van dien. Los van de vraag hoe groot de invloed van die machtige partijen nu precies is op de achterstelling van vrouwen, vind ik het een principekwestie. Als we onze mond (terecht) vol hebben van issues rond racisme en andere discriminatie, dan mogen we ook deze kwestie niet negeren.

Vooral voor mannen is de documentaire een wake-up call. Enkele vragen die zich opdringen, zijn: Welke discriminerende uitingen neem ik kritiekloos tot me, en waarom? Wat is mijn eigen rol in het in stand houden van denigrerende karikaturen van vrouwen? Grote kans dat je minder ‘politiek correct’ blijkt te zijn dan je dacht. Miss Representation verdient een groot publiek, puur omdat seksisme zo ontzettend veel mensen aangaat en een verandering in denken een grote impact zal hebben.

De documentaire is online te koop op virgilfilmsent.com (let op: Regio 1 dvd). Hij is voor zover ik weet niet meer op YouTube te zien, maar wie creatief zoekt, vindt vast een manier om hem te bekijken.

Recensie uit 2012, geüpdatet in 2016

Share on FacebookTweet about this on TwitterShare on Google+Share on LinkedInPin on PinterestShare on Tumblr
categorie: geest

2 reacties

  1. Joris

    Natuurlijk, dat hele seksistische gedoe ben ik ook meer dan zat. Films van begin vorige eeuw hebben inderdaad een mooier beeld van vrouwen. Die videoclips mogen van mij worden afgeschaft. Maar je slaat toch wel een behoorlijke plank mis: vrouwen gaan net als mannen vrijwillig mee in deze nieuwe mediarollen.

    De walgelijke mediabeelden (zoals het plaatje hierboven) zijn misschien wel een geval van seksisme, en in een zekere zin ook ongelijkheid, maar het slaat nergens op om deze verbeelde (ja, want sinds wanneer zijn media realistisch) ongelijkheid te betrekken op de gehele maatschappij en dan ook nog eens de man de schuld te geven. De mannen hierboven zijn -ook- één en al seksobject.

    Ik heb het idee dat de modellen/zangeressen/etc. zich maar al te graag zo presenteren. In de spotlights staan en begeerd worden, wie wil dat niet? Agency, toch? Daarnaast, is dit niet het gevolg van feministisch gedachtegoed? Vrij om te kiezen wat te dragen, vrije seksualiteit?

    Ja, de manier waarop vrouwen worden gepresenteerd in media is belachelijk, maar dit geldt net zo goed voor mannen. Iedereen is vrij om te kiezen om mee te doen met deze oppervlakkigheid. En ertegen vechten, nou, ik wens je veel succes. Beter negeren: er zijn genoeg mensen met een hekel aan deze cultuur.

  2. Harmen Brethouwer

    Joris, dank voor je reactie. Je maakt een paar goede opmerkingen.

    Ik denk wel dat mensen eerder onbewust dan vrijwillig meegaan in dit oppervlakkige circus. Ik deed dat ook, tot deze docu me de ogen opende. Ondertussen is de boodschap alweer weggezakt, merk ik. Zo snel gaat dat dus… Maar er valt veel te winnen door mensen bewust te maken en te houden. Het is inderdaad vechten tegen de bierkaai en negeren is de beste optie, maar af en toe moet ik toch wel een statement maken. Want als iets meer mensen dat zouden doen, valt er misschien een verschil te maken. Wie weet groeit een volgende generatie dan op in een iets minder (on)bewust seksistische omgeving.