Het mysterie Jeanne d’Arc

Noord-Frankrijk, rond 1429. Aangespoord door hemelse visioenen vertrekt een eenvoudige, ongeletterde herderin van huis en reist door vijandelijk gebied. Haar missie: een prins tot koning kronen en Frankrijk zo blijvend verenigen tegen de Engelse indringers. Gekleed in harnas voert ze een leger aan – alsof ze nooit anders heeft gedaan – en bevrijdt onder meer de stad Orléans. Ze wordt gevangengenomen en tijdens het daarop volgende showproces verbaast ze haar voorname aanklagers met gevatte replieken waar ze geen raad mee weten. Met opgeheven hoofd sterft ze op de brandstapel, 19 jaar oud, twee jaar nadat ze ten tonele verscheen. Een kwart eeuw later wordt ze gerehabiliteerd en in 1920 heiligverklaard.

Dat is in het kort het verhaal van ‘Jeanette’ uit het gehucht Domrémy. Joan of Arc: her story van Régine Pernoud en Marie-Véronique Clin doet haar unieke verhaal gedetailleerd en meeslepend uit de doeken. Dit boek was mijn tweede poging om meer over Jeanne te weten te komen. Eerder begon ik aan het beknoptere werk Joan: the mysterious life of the heretic who became a saint, van de rooms-katholieke theoloog en zeer productieve biograaf Donald Spoto. Het leek me interessant om het verhaal uit de pen van een gelovige te vernemen, maar Spoto’s repetitieve en wat zeurderige nadruk op de vroomheid en miraculeuze aspecten van Jeanne’s leven begon me tegen te staan. Zijn boek las als een verdediging van zijn geloof en daar was ik niet naar op zoek.

Joan of Arc, door John Everett Millais

Gelukkig kwam ik Joan of Arc: her story op het spoor. Régine Pernoud en Marie-Véronique Clin zijn historici en laten de feiten voor zich spreken, wat voldoende de aandacht vestigt op Jeanne’s vrome karakter en de wonderlijke combinatie van werelds pragmatisme en vrome toewijding die ze aan de dag legde. Hun verslag is academisch getint, met veel ruimte voor citaten, jaartallen en beschrijvingen van het politieke klimaat in het door de Honderdjarige Oorlog verscheurde Frankrijk van de 15e eeuw. Speciaal voor geschiedenisfanaten zijn maar liefst 120 pagina’s van het boek (dat is meer dan een derde) gewijd aan plattegronden en kaarten, originele documenten, een chronologie en een ‘cast of principal characters’, met daarin de rol en achtergrond van elke voorname speler in het tragische verhaal.

Daarmee doen beide Franse auteurs recht aan de unieke historische status van Jeanne. Spoto stelt dat er tot de vijftiende eeuw er geen persoon bestond wiens leven zo goed gedocumenteerd was als dat van haar, inclusief Plato, Jezus, Alexander de Grote en Julius Caesar. Door de beschrijvingen van verschillende middeleeuwse historici en de uitgebreide ambtelijke verslagen van het eerste showproces en de postume rechtzaak die haar rehabiliteerde, weten we veel over Jeanne uit heel uiteenlopende bronnen.

Die wetenschap prikkelt menig moderne lezer, kan ik me voorstellen. Want wat moet je als religieus scepticus of atheïst met alle wonderbaarlijke aspecten van Jeanne’s optreden? Je kunt stellen dat ze misschien godsdienstwaanzinnig of schizofreen was in een (bij)gelovige, onrustige tijd, maar dan ben je er nog niet. Over de hele geschiedenis hangt een zweem van onverklaarbaarheid. Die is een optelsom van de opmerkelijke transformatie van Jeanne van herderin naar 19-jarige, vrouwelijke(!) legeraanvoerder, de onuitwisbare indruk die haar rotsvaste moraal en drive op zowel soldaten als nobelen achterliet, haar pragmatische houding op het slagveld en ten slotte haar welbespraaktheid en onwankelbare geloof tijdens haar gevangenschap, ‘rechtszaak’ en executie. Het is allemaal bijna te mooi om waar te zijn.

Tijdens het lezen moest ik daarom denken aan wonderen waarover ik uit de eerste hand hoorde. Zo liet een hindoepriester me in een Amsterdamse tempel een beeldje van Ganesha zien dat volgens hem vele tientallen liters melk had ‘gedronken’; een leeftijdsgenoot vertelde eens dat haar medisch vastgestelde, chronische aandoening na gebed totaal verdween. Helaas passen wonderen – als in: bovennatuurlijk ingrijpen in de werkelijkheid – slecht in mijn wereldbeeld. Ze zijn voor mij ‘te mooi om waar te zijn’. Dat weerhoudt me er niet van om wonderverhalen te waarderen. Die hebben altijd een menselijke context en zijn ingebed in een cultuur, aspecten waar ik graag meer over wil weten.

Zo benaderde ik ook dit boek. Ik liet me inspireren door Jeanne’s moedige, eerlijke en no-nonsense karakter en de toewijding waarmee ze haar rol vervulde. Ik leerde van het grote belang dat in de late middeleeuwen aan goddelijke openbaring, vroomheid en kuisheid werd gehecht. De toenmalige wereld kwam iets dichterbij. Dat was niet moeilijk, want het is een dramatisch en tot de verbeelding sprekend relaas dat zich afspeelt in kathedralen, kerkers en kastelen. Wat hielp is dat ik tijdens het lezen steeds actrice Milla Jovovich in haar blinkende harnas voor me zag (helaas is dat beeld het enige geslaagde aan Luc Bessons film The messenger). Naast veldslagen, verraad en catharsis is er in het boek zelfs ruimte voor humor, want Jeanne was scherp van de tongriem gesneden en niet vies van sarcasme. Jeanne heeft voor ieder wat wils. Het is daarom niet verrassend dat allerlei politieke en religieuze groeperingen haar sinds haar dood tot symbool hebben gemaakt van hun ideaal.

Milla Jovovich in The messenger

Zoals elk wonder is dat van Jeanne niet zonder controverse. Waar Pernoud en Clin zich (wijselijk?) niet aan duiding en verdediging wagen, maar zoals gezegd de feiten voor zich willen laten spreken, speculeert Donald Spoto dat Jeanne gemotiveerd werd door humanitaire drijfveren. Ze wilde het lijden in Orléans en andere bezette gebieden verminderen. Elders noemt hij haar drang naar rechtvaardigheid na de invasie van de Engelsen in het soevereine Frankrijk als beweegreden. Zijn impliciete boodschap: God maakt bij het repareren van overtredingen van zijn wetten gebruik van de gereedschappen die voorhanden zijn: gewillige mensen met zwaarden, pijlen en lansen. Die visie roept direct veel vragen bij me op. Hoe kunnen mensen geloven dat God het gebruik van ‘heilig geweld’ goedkeurt, zoals hij ook in het Oude Testament lijkt te doen? Denkt God dan in termen van tribale en landsgrenzen? Dat leidt toch tot de absolute verschrikking van religieus gemotiveerd, nationalistisch fanatisme?

Na het lezen van Joan of Arc: her story vraag ik me af waarom we in Nederland zo weinig horen over deze opmerkelijke figuur. De historische setting van de late middeleeuwen is leerzaam, en zowel in ruimte als tijd is Jeanne niet eens zo gek ver van ons verwijderd. Ik denk dat we de oorzaak moeten zoeken in de langdurige strijd tussen protestantisme en rooms-katholicisme, die pas halverwege de vorige eeuw werd bijgelegd. Protestanten stonden erg wantrouwend tegenover roomse wonderverhalen vanwege hun propagandistische eigenschappen. Een voorbeeld: in Amsterdam werd nog in 1908 de kerk waarin het Mirakel van Amsterdam plaatsvond om die reden gesloopt.

Jeanne is een onderwerp dat in een godsdienst- of geschiedenisles op de middelbare school niet zou misstaan. Ze vormt een inleiding op de Honderdjarige Oorlog en discussies over geschiedschrijving, wonderen, heilig geweld en genderkwesties. Hoewel hemelse visioenen en een martelaarsdood tegenwoordig niet echt ‘cool’ zijn, is een tienermeisje dat in harnas en met gekortwiekt kapsel rigide sociale patronen doorbreekt en het agressieve manvolk in woord en daad stevig weerwerk biedt, dat wél.

Hoewel het boek van Pernoud en Clin niet perfect is – daarvoor worden vlotte stukken proza iets te vaak onderbroken door taaie politieke context – kan ik het iedereen aanraden die in het leven van deze unieke en (in ieder geval boven de grote rivieren) onderbelichte speler in de West-Europese geschiedenis willen duiken. Verwacht alleen niet dat je Jeanne compleet zult vatten.

Share on FacebookTweet about this on TwitterShare on Google+Share on LinkedInPin on PinterestShare on Tumblr
categorie: boek

1 reactie

  1. Heel eerlijk verhaal. Zelf heb ik ook Spoto en Pernoud & Clin gelezen. Spoto vond ik ook zeurderig en Pernoud & Clin inderdaad enigszins taai (maar wel accuraat). Ik heb wel meer over Jeanne d’Arc gelezen, met name in verband met haar leiderschap en strategisch denken. Heb ik laatst allemaal uitgeven als boek:
    Zie http://www.bol.com of google op de naam F.Hamburg en de titel ‘Jeanne d’Arc. Leiderschap en Strategie. Of kijk op mijn website hieronder.