Kerstliedjes in de loopgraven

Over sommige dingen is het moeilijk eens worden. Wat is beter, liberalisme of socialisme? Melk- of pure chocolade? Schrijf je frikadel of frikandel? En de eeuwige topper: bestaat God nu wel of niet?

In die laatste discussie worden op weblogs en forums als YouTube hele veldslagen gevoerd tussen militante atheïsten en fanatieke christenen. Bijtend sarcasme en scheldpartijen zijn daarbij niet van de lucht. Zelfs verscholen achter een gebruikersnaam willen mensen geen gezichtsverlies lijden. Ze graven zich diep in en vallen elkaar vanuit hun loopgraven aan. Beide groepen weten zich beschermd door een pantser van goede en minder goede argumenten en een stevig paar oogkleppen.

Vol in de aanval
Militant atheïsme is de laatste jaren behoorlijk hip onder de online bevolking. Op de populaire website Reddit heeft r/atheism evenveel leden als subpagina’s over film, muziek en zelfs met dierenfoto’s  – een behoorlijke prestatie! De New Atheists gaven afgelopen jaren de toon aan met hun anti-religieuze bestsellers en de massa volgt: vol de aanval in tegen religie, zonder al te veel te letten op nuances, theologische details en de gevoelens van tegenstanders. Kritisch aangelegde internetgebruikers bekwamen zich in het herkennen van drogredenen, verdiepen zich in onvolkomenheden van de Bijbel en sabelen er in hun vrije tijd andersdenkenden mee neer.

Ik zie opvallend veel closet-atheïsten in de tienerleeftijd voorbijkomen. Thuis en in de kerk durven ze niet uit de kast te komen, maar online laten ze geen spaan heel van gelovigen en hun dogma’s, al was het maar omdat ze hunkeren naar een rebelse identiteit. Ergens begrijpelijk, het is een fase waar sommigen doorheen moeten, maar als ook volwassenen zich laten verleiden tot zo’n simplistische en gevoelloze aanpak, wordt het pas echt irritant.

Hoe het ook kan
Iemand die zich er eveneens aan stoort, is de Amerikaanse astronoom en scepticus Phil Plait. Hij houdt een astronomieblog bij, waarop hij op een laagdrempelige manier uitlegt hoe het heelal in elkaar steekt. Daarnaast blogt hij regelmatig over sceptische onderwerpen. Zo trekt hij van leer tegen ‘antivaxxers’, lieden in Amerika die ongefundeerde en gevaarlijke argwaan koesteren jegens kindervaccinaties. Twee jaar geleden hield hij tijdens een sceptisch evenement een toespraak met de toepasselijke titel ‘Don’t Be A Dick’, waarin hij helder vertelt hoe hij denkt over de toon van het huidige debat:

Plait maakt zijn belangrijkste punten na ongeveer 15 minuten. Voor de luiaards onder u: zijn voornaamste boodschap is dat je als scepticus geduld moet hebben in een discussie. Sceptisch denken is niet intuïtief en gaat in tegen de natuurlijke neiging om in zaken te willen geloven. Een snelle overwinning is onmogelijk, soms moet je schaakstukken opofferen. Sowieso is het doel niet om de discussie te winnen, naar om een rationele en verlichte samenleving te bereiken. Je gaat dus niet voor jezelf in discussie, maar voor een betere wereld. En omdat er geen sprake is van een oorlog, zijn er diplomaten nodig in plaats van soldaten. Die uitspraak levert hem – terecht – een applaus op.

Richard Dawkins, inmiddels de archetypische scepticus en anti-theïst, kon zich niet in de lezing vinden, getuige deze reactie. Hij verdedigt zich door te stellen dat het hem niet gaat om het effect op de discussiepartner, maar om het publiek, derden, de lezers van zijn boeken. Discussies zijn voor hem niets meer dan een tool om zijn boodschap over te brengen. Hij onderschat volgens mij het inlevingsvermogen en de gemeenschapszin van gelovigen. Doe neerbuigend tegen één christen en hun geloofsgenoten voelen zich ook aangesproken. Bij andere bevolkingsgroepen werkt dat ook zo. Dawkins verpest het voor anderen die mild en respectvol kritiek willen uitoefenen op religie.

Doldriest duo
Ik had het zonet al over atheïstische ‘dommekrachten’. Goede voorbeelden van de fundamentalistisch-christelijke variant zijn Kirk Cameron en Ray Comfort. Deze twee zendelingen en apologeten hebben een online imperium opgezet met de naam The Way of the Master. Ze prediken zoals ze denken dat Jezus het deed: hard en direct. Hij beet de Farizeeërs immers ook toe dat ze addergebroed en huichelaars zijn. Comfort specialiseert zich daarom in confronterende interviews met voorbijgangers die denken dat ze wel aardig goed bezig zijn op deze aardkloot, en wijst ze op hun diep zondige levenswandel. Want, zo weten zedenmeesters al sinds jaar en dag, op iedereen valt wel iets aan te merken als je de lat onmenselijk hoog legt.

Kirk Cameron en Ray Comfort

Het gaat me echter niet om de boodschap, maar de toon en techniek van The Way of the Master. Comfort overvalt mensen met een ingestudeerde, van hel-en-verdoemenis doortrokken woordenstroom. De combinatie met de intimiderende camera leidt ertoe dat een geïnterviewde alleen nog maar bedremmeld kan knikken. Weer een succesvolle actie van Comfort & Co., zo lijkt het. Maar wat er gebeurt als de boodschap thuis bezinkt, zien we niet. Net als veel militante atheïsten gaan ook Cameron en Comfort voor een kortstondige (schijn)overwinning. Zo tonen ze weinig respect voor de persoon tegenover zich. Het is eenrichtingsverkeer met de bedoeling om te scoren. Zo lijken ze treffend op de Farizeeërs die volgens de Bijbel de religieuze show prefereerden boven stille, authentieke vroomheid in de privéomgeving. Ironie die het doldrieste duo ongetwijfeld zal ontgaan.

Hetzelfde schuitje
Het is niet zo dat ik tegen pittige discussies ben. Als de deelnemers weten waar ze aan beginnen, mag er best op het scherpst van de snede gebekvecht worden. De grens ligt voor mij bij kleineren, kwetsen en beledigen. We mogen dan wel onoverbrugbare verschillen hebben en in onze eigen loopgraven zitten, dan nog kunnen we samen kerstliedjes zingen, zoals de Duitsers en Britten tijdens de Eerste Wereldoorlog deden. We zitten in hetzelfde schuitje. We zijn allemaal op zoek naar antwoorden, de zin van het leven. Genoeg reden om de zoektocht zo gezellig mogelijk te maken!

Phil Plait is voor mij daarin een lichtend voorbeeld. Hij presenteert zich in de eerste plaats als een nieuwsgierig mens die onder de indruk is van het heelal en die zijn kennis en verwondering wil delen. Vanuit die basishouding pleit hij voor een onderzoekende blik op de wereld om ons heen. Anders dan andere bekende sceptici legt hij de nadruk op het verbeteren van de samenleving in plaats van het (tevergeefs) proberen te bestrijden van religie. En, heel belangrijk: hij draagt zijn ideeën laagdrempelig en met humor uit. Misschien is zijn publiek kleiner en verdient hij minder aan zijn sceptische activiteiten dan een Richard Dawkins, maar ik geloof dat het effect van zijn respectvolle en empathische benadering veel duurzamer is.

 Extra: nog een voorbeeld van hoe het wél moet

Naast Phil Plait wil ik een andere sympathieke scepticus noemen: Hemant Mehta.
Zijn boek I Sold My Soul on eBay: Viewing faith through an atheist’s eyes was een schot in de roos. Mehta zette zijn ziel te koop op eBay (symbolisch, want hij gelooft niet in het bestaan van zielen). Degene die de online veiling won, mocht Mehta naar elke kerk naar wens sturen.

Mehta’s plan kreeg meer media-aandacht dan verwacht. Een ex-predikant kocht hem voor maar liefst $500 – of is dat een koopje voor een ziel? Zijn opdracht: bezoek niet één, maar een heleboel verschillende kerken. Zodoende vereerde Mehta dertien grote en kleine met een bezoek: lutheraanse, presbyteriaanse, baptistische, charismatische, en meer. Zijn ‘recensies’ bundelde hij in zijn boek, dat als hoofdvraag heeft hoe toegankelijk kerken eigenlijk zijn voor andersdenkenden.

Minpunten
Eén van Meshta’s kritiekpunten was tactloosheid jegens niet- en andersgelovigen door heel negatief naar hun levensstijl te verwijzen in liederen en preken. Niet bepaald uitnodigend, kan ik helaas ook uit eigen ervaring zeggen. Andere storende elementen waren te abstracte preken, kerkleden die elkaar willen ‘out-praisen’ en extatisch geroep en gebrabbel. En, heel belangrijk voor een scepticus zoals Mehta: sprekers die geen ruimte voor discussie laten, zelfs niet bij controversiële onderwerpen. De predikant doet zijn blijkbaar onfeilbare zegje en dat is dat; er is geen discussie voor mensen die uitleg willen of bezwaren hebben.

Pluspunten
Aan de andere kant was Meshta danig onder de indruk van kerken die maatschappelijke betrokkenheid toonden; hij noemt het dé manier om je positief en als authentiek te profileren. Het snoert mensen die zeggen dat religie alleen maar tot ellende leidt de mond. Andere tips: trek goede sprekers aan die humor en persoonlijke anecdotes gebruiken en die zo de aandacht vasthouden en het geloof tastbaar maken. Geef de ruimte aan tegengestelde opvattingen; volgens Mehta heeft het alleen maar voordelen als er bijvoorbeeld eens een atheïst of een andersgelovige wordt uitgenodigd voor een gesprek op het podium. Of bijvoorbeeld een wetenschapper als het gaat over de schepping.

Trouwens, de enige keer dat Mehta wat scherper wordt in zijn boek, is wanneer hij vertelt hoe hij door de eerdergenoemde evangelisten Kirk Cameron en Ray Comfort op de radio naar eigen zeggen “in de val wordt gelokt”. Zelfs nadat Mehta de hoorn op de haak heeft gelegd, wordt hij door de talkshow hosts een “fool” genoemd, “stony”, niet “humble” en zijn hart “hardened”. De belerende, beschuldigende praat van de twee bevestigt alleen maar dat zijn opstelling veel respectvoller is dan hun zogenaamd christelijke.

Share on FacebookTweet about this on TwitterShare on Google+Share on LinkedInPin on PinterestShare on Tumblr
categorie: geest