Met Google naar Johannesburg

Een van de leukste dingen aan Google Street View is dat het je de kans geeft om een kijkje te nemen in een compleet vreemde, exotische omgeving. Je laat het gele icoontje boven een willekeurige stad op een willekeurige straat vallen en je waant je ver weg.

Soms gebruik ik Street View gerichter. Laatst zag ik Tsotsi, een film over een kleine crimineel in een township van Johannesburg. Het contrast tussen rijk en arm in de film trof me. Zuid-Afrika leek op dat gebied een geval apart. Ik raakte aan het googlen, surfen en klikken – je weet hoe dat gaat, straight down the rabbit hole – en dankzij Google kwam de wereld uit de film dichterbij.

Johannesburg volgens Theroux
De eerste halte tijdens mijn speurtocht was een documentaire: Law and Disorder in Johannesburg van Louis Theroux (deel 1, 2, 3, 4). We zien agenten en gewapende ordehandhavers zwaar vervallen flats binnenvallen in de centraal gelegen wijk Hillbrow. Die worden bewoond door krakers, straatarmen, waaronder immigranten uit heel Afrika. De gebouwen worden vaak overgenomen door bendes die vervolgens ‘huur’ eisen. Bij de strijd tussen de troepen en de bendeleden vallen geregeld slachtoffers, ook onder de bewoners. Voor de rest laat de politie zich er niet zien; de ordehandhaving wordt overgelaten aan nietsontziende, zwaarbewapende bewakers.

Theroux bezocht ook het township Diepsloot. In legale sloppenwijken als deze, die zich doorgaans aan de rand van Johannesburg en andere Zuid-Afrikaanse steden bevinden, is de situatie niet veel beter. Eigenrichting door de gemeenschap is er de normaalste zaak van de wereld. Een beschuldiging is al genoeg om iemand te martelen of te lynchen. Het verschil tussen ordehandhavers en misdadigers is er net als in Hillbrow minimaal. Gehuld in een kogelvrij vest ziet Theroux het allemaal ongemakkelijk aan. Het zijn toestanden die je associeert met steden in instabiele (derdewereld)landen, zoals Lagos, Mogadishu, Baghdad of Karachi.

Aan de rand
Hoe deprimerend de documentaire ook was, hij maakte me wel nieuwsgierig naar Johannesburg. Ik wilde die bizarre stad met eigen ogen zien. Ik zocht Alexandra, het township uit Tsotsi, op met Google Maps. De contouren van de wijk zijn duidelijk zichtbaar. Sloppenwijken, waar ook ter wereld, lijken van grote hoogte een egaalkleurig vlak – door de kleine hutjes, hoge woondichtheid en smalle straten zijn er weinig afzonderlijke kenmerken te onderscheiden. Begroeiing is er nauwelijks. Wat opvalt is dat snelwegen en bedrijventerreinen als een soort buffer dienen – alsof het township de omliggende respectabele wijken niet mag besmetten.

Toen ik Alexandra van dichtbij wilde bekijken, bleek dat de Street View-auto er omheen was gereden. Veelzeggend. Uit veiligheidsoverwegingen?

In het centrum
Ik had meer geluk toen ik Hillbrow en Berea opzocht. Na even zoeken vond ik enkele verpauperde woonflats – misschien wel dezelfde die Theroux heldhaftig binnenstapte. Ik voelde me even een sensatiezoeker toen ik lichte teleurstelling ervoer over wat ik aantrof. Na de documentaire verwachtte ik een soort uitgestorven oorlogsgebied, maar winkels zijn gewoon open en er lopen veel mensen op straat. Eigenlijk niet verrassend. De bewoners houden zich gewoon aan de mores van hun stad; als je bepaalde plaatsen, mensen en tijdstippen mijdt, overkomt je niets. Al rondklikkend viel me opeens op dat de Google Street View-auto in de twee wijken wordt geëscorteerd door een zwarte Jeep. In elke straat zie je de Jeep tien, twintig meter achter de camerawagen rijden. Dat is niet voor niets, lijkt me.

Opmerkelijk is dat de afstand van Hillbrow naar de gegoede wijk Westcliff hemelsbreed maar 1,3 kilometer is. In 1300 meter ga je van vervallen flats vol straatarme, rechtenloze mensen naar ommuurde paleisjes met tuinen, zwembaden en eigen (zwarte) tuinmannen, bewakers en huishoudelijke hulpen:

Zoiets kan natuurlijk niet goed gaan. Hoewel de meeste misdaden in de townships gepleegd worden, vormen ook de welgestelde wijken het decor voor carjackings en straatroven. De film Tsotsi geeft die spanning goed weer. Eén strooptocht van Tsotsi loopt anders af dan gedacht – hij rooft niet alleen een auto, maar ook een baby in een kinderzitje. De jonge crimineel besluit het kind te houden, waardoor zijn leven danig verandert.

Welvaart als gevangenis
Met Street View nam ik een kijkje in de betere wijken van Johannesburg. Wat meteen in het oog springt is “the architecture of fear“, zoals een journalist het noemde: bewaakte poorten, hoge muren, camera’s en heel veel bordjes van beveiligingsbedrijven met daarop ‘Criminals Beware’, ‘Bicycle Patrol’ en ‘Armed Response’. Er zijn zo veel bordjes dat het afdoet aan hun afschrikkende werking. Het lijken wel talismans die het kwaad op afstand moeten houden. Een fotograaf die ze vastlegde voor het Goethe-Institut Johannesburg vertelt dat ze zelfs blijven hangen als het bedrijf is opgedoekt. Hij ziet overeenkomsten met een bijgeloof uit het verleden, gericht tegen de toen net zo ongrijpbare pest.

De middenklasse in Zuid-Afrika leeft in een gevangenis, constateert het Goethe-Institut. Door de hoge misdaadcijfers is men paranoïde en geobsedeerd door veiligheid. De beveiligingsbusiness doet er dan ook goede zaken; in de sector zijn drie keer zoveel mensen werkzaam dan bij de politie en andere nationale instellingen. Alleen al in de provincie Gauteng, waartoe ook Johannesburg behoort, waren volgens een krant in 2010 maar liefst 2722 beveiligingsbedrijven met 151.991 bewakers. Goede kans dat de eerdergenoemde zwarte Jeep wordt bestuurd door een (gewapende) lijfwacht.

Goed kijken
Google Maps en Street View blijken geschikte middelen voor de moderne ‘armchair traveller’ om de wereld uit een boek, film of documentaire verder te verkennen. Ze kunnen vooroordelen wegnemen en je op het spoor zetten van nieuwe feiten – als je maar goed genoeg kijkt.

Vóór mijn Street View-avontuur had ik geen flauw benul van de omvang van de veiligheidsobsessie in de Zuid-Afrikaanse samenleving. Ik weet niet wat me meer schokt, de anarchie in de arme wijken of de sfeer van angst in de rijkere buurten. Ik weet alleen dat ik niet graag in zo’n gespleten maatschappij zou willen leven.

Share on FacebookTweet about this on TwitterShare on Google+Share on LinkedInPin on PinterestShare on Tumblr
categorie: media