Schatgraven in Amsterdam

Een bont overzicht van bijna vijf eeuwen protestants Amsterdam. Dat is wat conservator Ingmar Sillius in het themajaar De Gelovige Stad wilde bieden. De expositie van kunstvoorwerpen in het Bijbels Museum was de eerste van zijn soort van de Protestantse Kerk Amsterdam. 

Er is niet altijd even goed gezorgd voor waardevolle kerkelijke voorwerpen van de protestantse kerken in Amsterdam. Door de decennia heen zijn er veel verdwenen, gestolen, verkocht of gewoon vergeten. Ingmar Sillius haalt de preekstoel van de Sint Olofskapel, later de Oudezijds Kapel, aan. “Die is voor een habbekrats verkocht en hangt ergens in een gehucht”, vertelt hij. “Hij wordt gelukkig als preekstoel gebruikt, maar ik had liever gezien dat hij in Amsterdam was gebleven.”

De tijd van verwaarlozing is echter voorbij en Sillius bouwt gestaag een collectie op. Hij kreeg van half maart tot half mei een ruimte van het Bijbels Museum tot zijn beschikking voor een expositie in het kader van De Gelovige Stad. Dit themajaar is een initiatief van diverse religieuze en culturele instellingen die de diversiteit van gelovig Amsterdam willen laten zien.

Zilveren avondmaalsstel met Art-Déco elementen uit 1922. Foto: Ingmar Sillius

Boeiende verhalen
Als conservator speurt Sillius op internet, tochtige zolders en in opslagdepots naar protestants erfgoed. “De protestantse kerken hebben sinds 1578 een grote stempel op Amsterdam gedrukt”, zegt hij. “De overgebleven voorwerpen vertellen daarom boeiende verhalen over de stad en de Bijbel.” Sillius heeft als doel om elke maand een nieuw object aan de collectie van de PKA toe te voegen. Hij haalt zijn nieuwste aanwinst uit een koffer: een antieke collectezak met drie handvatten die hij van een oudere dame kreeg.

Waardevol kiekje
Soms betaalt hij goedkope, maar bijzondere voorwerpen die hij vindt uit eigen zak. Een goed voorbeeld is de stereofoto van de Oude Kerk uit 1865 van de beroemde Franse fotograaf Adolphe Braun, onderdeel van de expositie. Sillius kocht het kiekje op Marktplaats voor maar 7 euro, terwijl het als vroegst bekende opname van het interieur van de middeleeuwse kerk van grote waarde is.

Stereofoto Oude Kerk. Foto: Ingmar Sillius

Kerkscheuring
Sommige tentoongestelde objecten brengen belangrijke gebeurtenissen uit de religieuze geschiedenis tot leven. Neem de deur met daarin een gat, het resultaat van de zogenoemde ‘paneelzagerij’ van Abraham Kuyper. Na een hoogoplopend meningsverschil forceerde de orthodoxe voorman met een paar medestanders in 1886 de deur van de kerkeraadskamer van de Nieuwe Kerk. De gebeurtenis was aanleiding voor een kerkscheuring, de Doleantie.

Spanningen
Andere voorwerpen herinneren de bezoeker eraan dat Amsterdam aanvankelijk rooms-katholiek was. Lang waren er spanningen tussen de twee grootste christelijke stromingen. Daarvan getuigt een zandstenen bouwfragment van de later afgebroken Heilige Stede, het godshuis tussen Kalverstraat en het Rokin waar het bekende Mirakel van Amsterdam werd vereerd. De protestantse lokale overheid deed er alles aan om hernieuwde aandacht voor het eeuwenoude wonder te voorkomen en liet de kerk uiteindelijk slopen. Nu staat er de Nieuwezijds Kapel, met in de kerkzaal een achtbaan van de lugubere attractie The Amsterdam Dungeon. Het kan vreemd lopen.

Verplicht naar kerk
In de expositie was er ook ruimte voor ‘kleinere’ verhalen. Een negentiende-eeuwse bijbel met het woord ‘Mariniers’ op de omslag verhaalt over de jonge soldaten van het Marine Etablissement in het centrum. Zij moesten op zondag verplicht naar de nabijgelegen Oosterkerk. “Dat vonden ze niet leuk”, zegt Sillius. “De diensten duurden lang en ze verveelden zich, dus ze werden nogal baldadig en gooiden dan met dingen. Er zijn de grappigste verhalen over hoe jonge mariniers zich in die kerk gedroegen.”

Mariniersbijbeltje uit de 19e eeuw. Foto: Ingmar Sillius

Core business
Sommige objecten hebben grote emotionele waarde voor gelovigen en hun families; Sillius wordt regelmatig gevraagd naar het lot van bijvoorbeeld een doopstel. Volgens hem een bevestiging dat kunst een core business van de kerk is. “Kunst is hét medium om verhalen mee te vertellen”, zegt hij. “Bovendien worden veel kunstvoorwerpen nog elke zondag gebruikt.”

Hoewel de tentoonstelling van de deels geleende kunst in het Bijbels Museum eenmalig was, blijft het als het aan Sillius ligt niet bij deze ene expositie. De tentoongestelde objecten vormen slechts een greep uit de historische nalatenschap van de protestantse kerken in de hoofdstad. Er valt nog veel, veel meer te ontdekken.

Bezoekers van de expositie konden een reactie achterlaten in boekjes bij de voorwerpen. “Kan er geen genoeg van krijgen, jammer dat ik er niet in kan bladeren!”, zegt iemand over de oude bijbels. Fenneke (10) is gefascineerd door de Armadakist, een geldkist met drie sloten die bijna elke kerk rond 1700 had: “Wat zit erin? Geld en goud of misschien spinnenwebben?”


Dit artikel verscheen eerder in Kerk in Mokum, editie juni 2014.
Foto’s: Ingmar Sillius

Share on FacebookTweet about this on TwitterShare on Google+Share on LinkedInPin on PinterestShare on Tumblr
categorie: weten