Sluikfilosofie

Binnenkort start HUMAN met de serie Dus ik ben Jr., een jeugdprogramma over filosofie. Kinderen vertellen daarin zelf hoe ze denken over de dingen. Een leuk concept, dat jonge en oude kijkers laat zien dat doordenken nog niet zo verkeerd is. Maar nóg beter is filosofie vermomd als entertainment.

Idealistisch
Het beste voorbeeld dat ik ken van zulke ‘sluikreclame’ voor filosofie, Star Trek: The Next Generation, is al wat gedateerd. Lang niet iedereen waardeert deze sciencefictionserie (1987-1994). Ondanks mijn liefde voor het genre kan ik soms ook niet voorbij de alienmaskers en het houterige acteerwerk kijken. Als het me wél lukt, zie ik een serie die bewonderenswaardig idealistisch en diepzinnig is.

Veel afleveringen draaien rond actie en avontuur, maar de schrijvers van Star Trek: TNG sneden regelmatig serieuze onderwerpen aan, zoals plichtsbesef, genocide, cultuurbotsingen, ecologie en rechtvaardigheid. Onvervaard neemt de crew van de Enterprise het op voor vrede, democratie, compassie, humanisme, de wetenschap, precies zoals geestelijk vader Gene Roddenberry het wilde. In zijn utopische 24e eeuw hebben mensen strijd en hebzucht ver achter zich gelaten. Dat de serie daarom soms wat onrealistisch en prekerig overkomt, neem ik op de koop toe.

Data en Picard
Een mooi voorbeeld van de unieke filosofische benadering is te zien in de aflevering The Measure of a Man, die om twee van mijn favoriete karakters van de serie draait: de mensachtige robot Data en kapitein Jean-Luc Picard. Daarin wordt Data opgeëist door Starfleet, de organisatie die eigenaar is van de Enterprise, als ware hij als androïde slechts een simpel gebruiksvoorwerp. Kapitein Picard springt met succes voor zijn trouwe bemanningslid in de bres en stelt dat Data een persoon is die keuzevrijheid heeft.

Wat is een persoon?
Van actiegerichte sciencefictionserie verandert Star Trek opeens in een rechtbankdrama. De kijkers krijgt lastige vragen voorgelegd. Hoe toon je zelfbewustzijn aan? Is het een voorwaarde voor personhood (‘persoon-zijn’)? Kan Data het persoon-zijn verdienen door zijn relaties met mensen? Moeten we bij twijfel de grenzen van wat wij als personen beschouwen oprekken om misstanden te voorkomen?

De rechter uit de aflevering lijkt te denken van wel. Ze geeft Data aan het eind van de aflevering het voordeel van de twijfel. Data geeft voldoende blijk van intelligentie en (zelf)bewustzijn en ze biedt hem daarom de vrijheid om zelf uit te zoeken wat hij is.

Door deze aflevering wordt de kijker vertrouwd gemaakt met ingewikkelde concepten, die in actuele ethische discussies over dierenrechten, euthanasie en abortus voorkomen. De aflevering The Measure of a Man graaft zelfs diep genoeg om als case study te dienen voor The Mind Project, een onderzoeks- en lesprogramma van de Illinois State University.

Mondriaan… in space!
Soms wordt er in Star Trek indirect of misschien zelfs onbedoeld op lastige kwesties ingegaan. Zoals in The Offspring, die kunst in de mix gooit. In deze aflevering bouwt Data een eigen robotdochter. Ze stuntelt al vragen stellend door het ruimteschip, als een baby die de wereld net ontdekt. In een scène wijst Data in zijn verblijf naar een schilderij:

Lal weet de allersimpelste definitie van een schilderij te geven, maar het is de vraag of Data zoveel meer ziet in het werk ‘Tableau 1’ van onze eigen Piet Mondriaan. Een terugkerend motief in Star Trek: TNG is dat de emotieloze Data menselijker probeert te worden. Dat doet hij door menselijk gedrag na te bootsen en menselijke ervaringen op te doen. Het bouwen van een dochter (zich ‘voortplanten’) en verdiepen in kunst passen beiden bij dat streven. Helaas gaat Data daarbij veel te calculerend te werk, met soms hilarisch resultaat, zoals wanneer hij een relatie met een vrouw krijgt (video).

Robotvriendelijk
In het licht van zijn geforceerde aanpak zou het logischer zijn als Data koos voor figuratieve in plaats van abstracte kunst. Iets van van Bob Ross bijvoorbeeld, die vast ook in de 24e eeuw nog een absolute cultheld is. Zijn schilderijen zijn makkelijker te waarderen door een hyperrationeel persoon die geen emoties kent. Hun estethiek kan bijna wiskundig vastgesteld worden: heuvels + flora + beekje + vergezicht = idyllisch = mooi. Abstracte kunst lijkt me veel minder robotvriendelijk omdat het meestal voortkomt uit emotionele, intuïtieve en dus erg subjectieve overwegingen van de kunstenaar. Wees eerlijk, zelfs wij mensen weten vaak niet wat we ermee aan moeten.

Toegankelijk
Dus is Data iets te ambitieus in zijn queeste mens te worden? Of parodieert hij juist met succes mensen die – bij wijze van spreken – kunst in huis halen omdat het mooi bij het bankstel kleurt? Wie weet. Het is zomaar mogelijk in Star Trek: The Next Generation, de enige serie die ik ken die zo onomwonden complexe thema’s in een (in ieder geval voor sciencefictionliefhebbers) toegankelijk jasje stopt. Het zou mooi zijn als hedendaagse, wat hippere programma’s hetzelfde deden.

Share on FacebookTweet about this on TwitterShare on Google+Share on LinkedInPin on PinterestShare on Tumblr
categorie: geest